Terugblik Dodenherdenkingen in Bilthoven en Groenekan

Goedenavond dames en heren, jongens en meisjes,

Tijdens de holocaustherdenking op 26 januari citeerde ik de woorden van Martin Niemöller. Deze Duitse predikant verzette zich tegen Hitler. Daardoor kwam hij zelf in een concentratiekamp terecht. Dit zijn zijn woorden:

“Toen ze de communisten, de socialisten, de homo’s en de joden kwamen halen, deed ik mijn mond niet open. Toen ze voor mij kwamen, was er niemand meer om zijn of haar mond voor mij open te doen.”

Zijn woorden raken mij altijd weer. En ze raken aan het thema van de 4 mei-herdenking van dit jaar: De geschiedenis begrijpen. Eerlijk gezegd denk ik, dat we de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog nooit helemaal zullen begrijpen. De moord op zoveel Joden, Roma, Sinti, homo’s, communisten, socialisten, willekeurige burgers en verzetsmensen gaat ons begrip en verstand ver te boven. 

Wat we wél kunnen doen, is de signalen herkennen, die tot deze ongekende massamoord hebben geleid. De woorden van Martin Niemöller leren ons, dat de aanloop naar de vernietiging van zoveel mensen, in stappen verliep.

• De oorlogspropaganda beschuldigde de communisten van van alles en nog wat.
  Waardoor mensen misschien gingen denken: Tsja, het is niet goed dat zij worden opgepakt, maar er zal wel een kern van waarheid in zitten. Anders zou het toch niet gebeuren?
• De oorlogspropaganda beschuldigde de socialisten en homoseksuelen van van alles en nog wat.
  Waardoor mensen misschien gingen denken: Tsja, het is niet goed dat zij worden opgepakt, maar er zal wel een kern van waarheid in zitten. Anders zou het toch niet gebeuren?
• De oorlogspropaganda beschuldigde Joden, Roma, Sinti van van alles en nog wat… 

Als je er middenin zit, wanneer ga je dan denken ‘Maar dit klopt niet?!’ Wanneer ga je zien, dat iedere stap één grote stap vormt op een doodlopende weg? Wanneer ga je zien, dat wat vandaag iemand anders overkomt, jou morgen kan overkomen? Wanneer ga je zien, dat uiteindelijk iederéén kwetsbaar is voor haat?

Ook hier in De Bilt, in onze gemeente, werd steeds een stap gezet. 

• Vanaf 1934 groeide de NSB-partij en kwam er ook een afdeling in De Bilt.
  Zeker, er was weerstand tegen. Die ook werd uitgesproken. Maar nepnieuws en beschuldigingen over een weer maakten evengoed, dat ook hier mensen zich tot het gedachtegoed van het fascisme aangetrokken voelden.
• Al snel na het begin van de bezetting werd van ambtenaren en onderwijzers gevraagd om een niet-Jood verklaring te tekenen. 
  Wie niet tekende, werd op staande voet ontslagen. Wat moest je doen, wanneer je een gezin had dat van jouw inkomen afhankelijk was? Kon je voorzien, dat de bezetter zo feilloos zicht kreeg op wie Joods waren? Zodat zij die later konden deporteren?
• In juni 1941 gaf de provinciecommissaris de opdracht aan de Utrechtse gemeentes, om in restaurants en cafés bordjes aan te brengen die meedeelden dat Joden niet welkom waren. 
  Later dat jaar verschenen ze op veel meer openbare plekken: Voor Joden verboden. Er is een foto die onze gemeentegrens aangeeft, met direct daaronder het opschrift Joden niet gewenscht.

Het is nu moeilijk te begrijpen, dat er gehoor gegeven werd aan die opdracht. Maar het gebeurde. Al die stappen werden stuk voor stuk gezet. Is dat ooit te begrijpen?

Misschien verbazen we ons erover, dat ook in de oorlogsjaren verreweg de meeste mensen hun leven voortzetten - zo goed en zo kwaad als dat ging. Ze werden verliefd. Ze trouwden. Ze kregen kinderen. Ze hielden zich stil.

Misschien hebben we daar zelfs een stevige mening over: Hoe kónden ze zich stilhouden? Waarom kwamen ze niet allemaal in opstand?

Maar als je er middenin zit, wanneer ga je dan het grotere plaatje zien? Wanneer ga je dan zien, dat het één onvermijdelijk leidt tot het ander? Wanneer ga je dan zien, hoe oorlogspropaganda en nepnieuws hun verwoestende werk doet? Hoe je gemanipuleerd wordt?

Dát is misschien wel wat we te leren hebben. Dát is misschien wel ‘de geschiedenis begrijpen’: Dat we iedere stap leren herkennen. En bij iedere stap vragen stellen. Ertegen in verzet komen.

De geschiedenis begrijpen is misschien vooral begrijpen, dat verzet begint ver voordat de vernietigende oorlog in alle hevigheid losbarst. Ver voordat het eigenlijk al te laat is! Misschien is dit dan ook wel wat verzet ten diepste is: je verbonden voelen met elkaar. Je verantwoordelijk voelen voor elkaar.

Volgen wat er in de wereld gebeurt en begrijpen wat de impact daarvan is op de mensen om je heen. Elkaar ook laten weten: Ik begrijp dat je het moeilijk hebt in de wereld van nu. En af en toe eens vragen: Hoe is het nu? Wat heb je nodig?

In verzet komen is je uit durven te spreken – over de ‘kleine’ stappen die je ziet. En waarvan je je afvraagt: Gaat dit niet de verkeerde kant op? 

In verzet komen vraagt dus ook de verbinding met jezelf, je eigen opvattingen, je eigen waarden. En die van ons land. 

In 1983 is onze Grondwet herzien. Er werd een artikel aan toegevoegd, artikel 1, dat in 2023 is aangescherpt. Dat zegt heel duidelijk: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Stel dat we dit houvast al vóór de Tweede Wereldoorlog hadden gehad? Zou het mensen hebben geholpen om in verzet te komen tegen de vervolging van anderen vanwege hun levensovertuiging, hun godsdienst, hun ras of hun geaardheid?

Ons kan het nu wél helpen. Ons kan het nu wél houvast geven. Om het grotere plaatje te kunnen zien, hoeven we alleen maar af terug te kijken: Hoe zag de wereld er twee of drie jaar geleden uit? En vanuit het toen naar het nu kijken. Welke veranderingen zien we dan? En kloppen die met wie we ten diepste zijn? Met onze waarden?

Als we vanavond stilstaan bij de Tweede Wereldoorlog, staan we stil bij dat onvoorstelbaar grote aantal slachtoffers. Waarvan ieder mens er één was.  Met toekomstdromen die in één klap uit handen werden geslagen.

We staan ook stil bij wie in verzet kwamen. Bij wie zich uitspraken tegen het onrecht.  Bij wie in actie kwamen. En daar met hun leven voor betaalden. 

En het is goed om stil te staan bij wat we nu de zwijgende meerderheid noemen. Mensen die ondanks angst, hoger en verlies van geliefden, hun leven probeerden voort te zetten. Zoals wij misschien zelf ook zouden doen.

Als we de geschiedenis willen begrijpen, zullen we misschien vooral hen moeten proberen te begrijpen. En daarmee: onszelf. 

Verzet begint met het zien en begrijpen van de kleine stappen. En met omzien naar elkaar.  Ongeacht wie we zijn. Waar we vandaan komen. Waar we in geloven. Van wie we houden. Omdat we verbonden zijn met elkaar. Omdat we ons verantwoordelijk voelen voor elkaar. En ja, ook omdat er anders niemand meer is die zich uitspreekt wanneer het onrecht zich tegen ons keert. 

Dank u wel